Tablice pamięci

Obelisk upamiętniający bitwę pod Trzcianem z 27 VI 1629 r.

Bitwa pod Trzcianem stanowiła epizod wojny polsko-szwedzkiej z lat 1626-29. Po zdobyciu Inflant w roku 1621, kolejnym celem króla szwedzkiego Gustawa Adolfa stało się Pomorze. Król Polski Zygmunt III Waza, zgłaszający pretensję do tronu szwedzkiego i popierający cesarza w wojnie trzydziestoletniej (1618 – 48) był naturalnym wrogiem Szwedów. W roku 1626 po uzyskaniu neutralności lennika polskiego, księcia pruskiego (a zarazem elektora brandenburskiego) Jerzego Wilhelma wojska szwedzkie wkroczyły na Pomorze, zajmując ważniejsze miasta z Elblągiem, Malborkiem, Tczewem i Gniewem, ale bez Gdańska; walna bitwa pod Gniewem we wrześniu tego roku zakończyła się klęską wojsk polskich. W kolejnych latach walki toczyły się ze zmiennym szczęściem dla obu stron. W 1627 roku dowództwo wojsk polskich objął hetman Stanisław Koniecpolski, odnosząc kilka zwycięstw. Sukcesy polskie zakończyła w listopadzie tego roku zwycięska bitwa floty polskiej pod Oliwą. Nie udało się jednak usunąć Szwedów z Pomorza, w dodatku rok 1628 i początek 1629 przyniósł dalsze sukcesy armii Gustawa Adolfa. W tej sytuacji sejm uchwalił nowe podatki na wojnę i upoważnił króla do sprowadzenia armii sojuszniczej. Nadciągająca od strony Torunia armia polska dowodzona przez Stanisława Koniecpolskiego wymusiła na Szwedach odwrót spod Kwidzyna. Wycofujące się oddziały szwedzkie zostały zaatakowane w okolicach Trzciana przez wojska polskie wspomagane oddziałami cesarskimi. W pierwszej fazie bitwy doszło do rozbicia szwedzkiej straży tylnej dowodzonej przez Jana Wilhelma ks. Renu. W okolicy Straszewa na pomoc Szwedom przybył oddział 700 szwedzkich rajtarów, ale i ci zostali rozbici przez husarię i rajtarów. W okolicy wsi Pułkowice doszło do trzeciego starcia, w którym wziął udział sam król szwedzki Gustaw Adolf. Wprowadził on do boju nowe siły ok. 2150 rajtarów i powstrzymał ok. 1000 uciekających. Szwedzi zostali zmuszeni do ucieczki a król Gustaw Adolf został lekko ranny i omal nie dostał się do niewoli. Pomimo zadania wielkich strat (1000 zabitych żołnierzy szwedzkich, 400 wziętych do niewoli, zdobycie 10 dział i 15 sztandarów ) nie udało się Koniecpolskiemu rozbić głównych sił szwedzkich – piechoty, która zdążyła dotrzeć do Sztumu. Sukces ten nie przyczynił się do odebrania Szwedom zagarniętych terenów Pomorza. Rzeczpospolita pod naciskiem dyplomacji francuskiej, holenderskiej i brandenburskiej zgodziła się na ciężki dla niej rozejm, podpisany w Starym Targu na 6 lat (1629 r.). Szwedzi uzyskali zajęte porty nadbałtyckie z wyjątkiem Pucka, Królewca, Litawy i Gdańska, który w dodatku płacić musiał 3,5 % cła od zysków z handlu. Szwedzi zatrzymali Inflanty, Książe Pruski za oddanie w ręce szwedzkie Piławy i Kłajpedy otrzymał w sekwestr Malbork, Sztum i Żuławy. Po śmierci Gustawa Adolfa i zmianie na tronie polskim, który objął Władysław IV, nadarzyła się okazja do rewizji pozycji Rzeczpospolitej na Pomorzu. Toczące się rokowania pokojowe zakończyły się podpisanym w Sztumskiej Wsi w 1635 roku kolejnego rozejmu, tym razem na okres 26 lat. W jego wyniku Szwedzi opuścili porty i miasta pruskie oraz zrzekli się pobierania ceł. Inflanty pozostały przy Szwecji z wyjątkiem księstwa Kurlandii. Obelisk znajduje się w Trzcianie.

 

Tablica ku czci działaczy polonijnych z Trzciana: Antoniego Lewickiego, Antoniego Pacera i Teofila Rawickiego

Po wybuchu II wojny światowej działacze organizacji polonijnych z Prus Wschodnich padli ofiarą represji władz niemieckich - po aresztowaniu trafiali do obozów koncentracyjnych. Wyżej wymienieni zginęli w obozach koncentracyjnych w Stutthofie i Gusen. Najbardziej znanym z nich był Antoni Lewicki – w okresie plebiscytowym prezes „Sokoła” w Trzcianie, od 1922 roku przewodniczący miejscowego Towarzystwa Ludowego, ponadto sekretarz koła Związku Polaków w Niemczech. W 1928 roku kandydował na posła z listy polskiej. W jego domu mieściła się szkoła polska – jedna z pierwszych szkół polskich na Powiślu. Tablica znajduje się w Trzcianie.

Tablica poświęcona bł. ks. Władysławowi Demskiemu

Władysław Demski – ur. 5 sierpnia 1884 w Straszewie – zm. 26 maja 1940 w Sachsenhausen. Ukończył seminarium duchowne w Braniewie w 1910 roku, następnie działał w organizacjach polonijnych, m.in. został członkiem KC Związku Polaków w Prusach Wschodnich, w którym wspólnie z Heleną Sierakowską sprawował patronat szkolnictwa. Zmuszony przez władze niemieckie do opuszczenia Powiśla wyjechał do Inowrocławia. Po wybuchu II wojny światowej został aresztowany (2 listopada 1939 r.) i wywieziony do obozu koncentracyjnego w Stutthofie, potem do Sachsenhausen, gdzie zmarł. W 1999 roku został beatyfikowany przez papieża Jana Pawła II. Tablica znajduje się na budynku Szkoły Podstawowej w Straszewie.

 

OBELISK W BOROWYM MŁYNIE UPAMIĘTNIAJĄCY DAWNIEJSZĄ KUŹNIĘ I GOSPODĘ

Dawna osada Hammerkrug - nazwa osady pochodzi od karczmy lub od miecha. A Semrau uważa, że już w 1622 roku powstała tu kuźnia żelaza wydzierżawiona od właściciela folwarku ryjewskiego Sarnowskiego. W 1648 roku znany jest jej użytkownik - niejaki Prostyński.
E. Jaedke twierdzi natomiast, że początek osadzie dała karczma założona w końcu XVII lub na początku XVIII wieku, a jej budowniczym był Hammer.

 

TABLICA W RYJEWIE UPAMIĘTNIAJĄCA ŚWIĄTYNIĘ KATOLICKĄ W LATACH 1908 - 1909

Biskup warmiński Andrzej Thiel przeprowadzając wizytację w parafii postolińskiej we wrześniu 1887 r. doszedł do wniosku, że należy w Ryjewie jak najszybciej zbudować kościół katolicki i erygować parafię, czemu jednak sprzeciwiał  się proboszcz ks. Jan Witkowski (1863-1889). W związku z tym biskup polecił utworzenie placówki duszpasterskiej w Ryjewie ks.dr. Henrykowi Benjaminowi z Benowa. On to dnia 5 sierpnia 1888 r. odprawił pierwszą Mszę św. w kaplicy w kaplicy urządzonej w byłym warsztacie stolarskim przy dzisiejszej ulicy Braterstwa Narodów. Po nabyciu na własność tej posiadłości biskup Thiel 8 listopada 1897 r. utworzył parafię kuratorską z miejscowości: Ryjewo, Cegiełkowo, Ryjewskie Pola, a także Stawek, Borowy Młyn, Szynkowo, Młotowe, część Barcic (20 mórg i Przejściowo) ,Montowskie Pastwiska i Szkaradowo, wyznaczając Ryjewo na siedzibę kuratora.
Dnia 28 kwietnia 1905 r. parafię powiększono o wieś Jałowiec i Gurcz, które wyłączono z parafii Tychnowy, a 14 stycznia 1924 r. do Ryjewa włączono Szkaradowo Szlacheckie z parafii Benowo, zaś po przegranym plebiscycie w 1920 r. Ryjewo powiększono o Jarzębinę i Szałwinek z parafii Janowo, które zostały odcięte granicą państwa od macierzystej parafii. Ks. Józef Romahn, pierwszy kuratus, przystąpił do organizowania budowy świątyni, mimo iż biskup nie uzyskał zgody władz pruskich na erygowanie parafii, które to piętrzyły nieustanne trudności. W związku z tym biskup A.Thiel wydał 26 września 1904 r. ponowny dekret erygujący parafię kuratorską z dnia 1 stycznia 1905 roku. Wreszcie 5 listopada 1907 r. biskup uzyskał zgodę władz na budowę świątyni pw. św. Rodziny w Ryjewie, która 9 czerwca 1908 r. otrzymała kamień węgielny - wówczas parafia katolicka liczyła 725 osób. Ponadto rok później, 1 października 1909 r., biskup warmiński August Bludau konsekrował nową świątynię w stylu neogotyckim.  Jednak jeszcze wcześniej, bo 18 sierpnia 1909 r. biskup erygował pełnoprawną parafię św. Rodziny w Ryjewie, a pierwszego proboszcza w osobie ks. Józefa Romahna mianował 9 sierpnia 1910 r., czyli po wybudowaniu, plebanii, która służy proboszczom do tej pory.

TABLICE PAMIĄTKOWE PRZY SANKTUARIUM W RYJEWIE